W 2025 r. Pomorska Biblioteka Cyfrowa, której jesteśmy partnerem, obchodzi swoje 15-lecie. Wśród bogatych zbiorów zarchiwizowanych na platformie PBC można odnaleźć wiele materiałów, pochodzących z PAN Biblioteki Gdańskiej. Od kwietnia br. publikacje wytypowane według klucza „NAJ! z PBC” można śledzić również w mediach społecznościowych Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej. Postanowiliśmy dopełnić cykl i zaproponować serię wpisów o wybranych dziełach z kolekcji Biblioteki Gdańskiej. Zachęcamy do odkrywania tych historii!
Pierwszy druk gdański, Ars minor 1498
Wynalezienie w połowie XV wieku sztuki typograficznej wywołało przewrót w ówczesnym systemie komunikacji społecznej i spowodowało przemiany w rozwoju nauki oraz kultury. Szybko, sprawnie i w dużych ilościach wytwarzana książka demokratyzowała dostęp do wiedzy i oświaty, sprzyjała procesom alfabetyzacji, przyciągała i włączała do uczestnictwa w nauce i kulturze coraz szersze kręgi społeczne. Rozpoczęła się też nowa era w wytwarzaniu podręczników szkolnych, era Gutenberga.
W drugiej połowie XV wieku sporo drukarzy wraz ze swymi warsztatami wędrowało po Europie, szukając możliwości pracy w charakterze typografa szkolnego. Jednym z nich był Konrad Baumgart (około 1470-po 1514), pierwszy poświadczony w Gdańsku drukarz, a zarazem introligator i księgarz. Przybył około 1495 roku z Magdeburga bądź Lubeki i założył w Gdańsku pierwszą oficynę typograficzną. Swoją działalność rozpoczął od wytłoczenia w 1498 roku popularnego wówczas podręcznika do nauki języka łacińskiego Ars minor (Podręcznik mniejszy) autorstwa Aeliusa Donata, pedagoga rzymskiego z IV wieku.
Fragment Ars minor.
Gdańska edycja Ars minor z 1498 roku zachowała się tylko szczątkowo w jednym egzemplarzu próbnego odbicia. Jednostronnie zadrukowany pierwszy arkusz podręcznika wydobył z makulatury oprawy innego dzieła Paweł Schwenke (1853-1921), dyrektor biblioteki uniwersyteckiej w Królewcu. Na podstawie tego reliktu można stwierdzić, że drukarz wywiązał się z zadania zadowalająco. Kartę tytułową zdobi piękny drzeworyt przedstawiający scenę szkolną: nauczyciela z dwoma uczniami. Tekst gramatyki został złożony jasną, czytelną czcionką gotycką, z użyciem inicjałów oraz z zastosowaniem dwubarwnej techniki druku (czarny i czerwony). Typograf w równej mierze dbał o walory użytkowe, jak i estetyczne publikacji. Kolorem czerwonym sygnalizował początek nowego wykładu, a także ważne problemy gramatyczne. Nakład tego podręcznika mieścił się zapewne w granicach 500 egzemplarzy, co zaspokajało wówczas potrzeby szkolnictwa gdańskiego.
Fragment Ars minor.
Ten ważny dla badań historii drukarstwa arkusz Ars minor jest przechowywany wśród inkunabułów Biblioteki Gdańskiej jako przykład najstarszego druku gdańskiego (sygn. XV. 365).
Donatywa Władysława IV
Zadziwić może wielu, że w bibliotece, instytucji kojarzonej zwykle z dokumentami piśmienniczymi – książki, czasopisma, rękopisy i in. – można szukać obiektów numizmatycznych. W PAN Bibliotece Gdańskiej wśród 4300 medali i monet ważne miejsce zajmuje złota donatywa Władysława IV.
Donatywy wyglądają jak monety, zaliczane są jednak do sztuki medalierskiej i mają charakter wyłącznie okolicznościowy. Emitowały je władze Gdańska i innych pruskich miast jako hołd i dar dla królów polskich oraz ich wysłanników przybywających tam z wizytą. Miały potwierdzać dotychczas otrzymane przywileje, a zarazem zaskarbiać dla miasta przychylność monarchy w przyszłości.
Król odwiedzający Gdańsk otrzymywał w darze srebrną misę wypełnioną złotymi donatywami, którymi mógł potem nagradzać zasłużonych dworzan. Gdańskie donatywy królewskie charakteryzuje bogata symbolika i wyróżnia wysoki kunszt mincersko-rytowniczy. Złota donatywa Władysława IV z 1644 roku o wadze ośmiu dukatów, projektu słynnego gdańskiego medaliera XVII wieku Jana Höhna, określana jest mianem donatywy widokowej, ukazującej szczegółową panoramę miasta, co było nowością. Jest jedną z najpiękniejszych i najbardziej okazałych donatyw gdańskich i jedną z najrzadszych dostępnych dziś na rynku kolekcjonerskim. Notowana jest tylko w dwóch zbiorach publicznych.
Opis:
Na awersie umieszczono półpostać króla w koronie i zbroi, z berłem opartym o ramię, jabłkiem królewskim w dłoni i rapierem przy pasie. Na szyi króla, na szerokim koronkowym kołnierzu, widzimy zawieszony na łańcuchu Order Złotego Runa. Na ramieniu zawiązana jest szarfa dowódcy. W otoku napis: VLADISLAUS IIII D G REX POL & SUEC M DUX LITV RUS PRUS (Władysław IV z bożej łaski król polski i szwedzki, wielki książę litewski, ruski, pruski).
Na rewersie ukazano panoramę Gdańska otoczonego wałami i bastionami. Nad miastem unosi się wieniec obłoków, wewnątrz którego znajduje się hebrajski napis Jahwe. Z obłoków wyłaniają się promienie słońca oraz cztery dłonie. Dłoń z lewej strony trzyma gałązki − oliwną i palmową, dłoń po prawej miecz i wagę; a dłonie pośrodku złączone są do modlitwy za pomyślność Gdańska. Pod panoramą umieszczona jest tarcza z herbem miasta, podtrzymywana po bokach przez dwa lwy, oraz data 1644 i inicjały G-R. Pod tarczą herbową znajduje się sygnatura artysty − litery I-H. W otoku napis: REGIA CIVITAS GEDANENSIS FIERI FECIT (królewskie miasto Gdańsk kazało wybić).
Gdańsk honorował donatywami takich władców jak Zygmunt II August, Stefan Batory, Zygmunt III, Władysław IV, Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki i Jan III Sobieski – niektórych wielokrotnie.
Awers:
Tabliczki woskowe
Tabliczki woskowe były jednym z najpopularniejszych materiałów pisarskich od starożytności po średniowiecze. Używano ich powszechnie w administracji miejskiej i kościelnej do sporządzania doraźnych notatek, projektów pism urzędowych, różnego rodzaju rejestrów, protokołów sądowych. Z powodzeniem służyły także uczniom do nauki pisania, czytania i innych szkolnych ćwiczeń. Swoją popularność zawdzięczały możliwości wielokrotnego wykorzystania – stare zapisy zacierano, po ogrzaniu wosku odwrotną, spłaszczoną stroną rylca. Dlatego używano ich też w korespondencji – po zamazaniu zapisu umieszczano na tej samej tabliczce odpowiedź zwrotną. Znane, zachowane do dzisiaj, tabliczki w Polsce przetrwały w Gdańsku, w Toruniu i w Elblągu.
Opis:
Datowany na drugą połowę XIII wieku poliptyk, przechowywany w zbiorach Biblioteki Gdańskiej od 1608 roku, liczy szesnaście drewnianych tabliczek. Każda ma wymiary 345 x 180 x 10 mm, jest dwustronnie wydrążona i wypełniona zafarbowanym na czarno woskiem. Na obu okładkach poliptyku wyryto ornamenty zoomorficzne i geometryczne. Pojedyncze deseczki połączone są sznurkiem, wzmocnione na grzbiecie pergaminem i dodatkowo spięte skórzanymi paskami. Zachowane na nich zapisy sądowe komturstwa krzyżackiego z okręgów Starego Miasta Gdańska, Sulmina oraz Mirachowa pochodzą z lat 1368-1416. Pod koniec XIX wieku odczytał je August Bertling, zasłużony dla Biblioteki Gdańskiej bibliotekarz i bibliofil. Zapisy zawierają protokoły zeznań świadków i stron oraz wyroki i ich rewizje w procesach karnych i cywilnych. Dotyczą sporów spadkowych, majątkowych, granicznych, kurateli nad sierotami, kupna, podziału i zastawu dóbr, kupowania urzędów, długów, spisków, rozbojów, rabunków, gwałtów, morderstw.
I tak na przykład na tabliczce numer XIV widnieje zapis sprawy wniesionej przez Macieja z Dworu Lipowego (dziś Przewóz, gm. Chmielno), który oskarżył swoją szwagierkę o zabicie męża na publicznej drodze. Oskarżona trzykrotnie nie stawiła się na wezwania sądu, wobec tego sąd wymierzył jej karę wyjęcia spod prawa, co było równoznaczne z wygnaniem. Z kolei tabliczka numer XV w zapisie z 28 grudnia 1396 roku zawiera oskarżenie Wojciecha z Pobłocia (gm. Linia) o kradzież koni w Gdańsku. Oskarżony przedstawił jednak na dowód swojej niewinności jedenastu świadków z okolicznych wsi (między innymi z Wyszecina, Strzepcza, Tuchlina). Po załatwieniu sprawy zapisy usuwano, pozostawiając jedynie szczególnie ważne noty i niewyegzekwowane kary. W Bibliotece Królewskiej w Kopenhadze są przechowywane podobne do tabliczek gdańskich zapiski sądowe z okręgów puckiego i lęborskiego.
